Ngất – Nguyên nhân và cách xử trí

Ngất (syncope) dân gian thường gọi là “ngất xỉu” hay “chết giấc”, là tình trạng mất tri giác thoáng qua, người bệnh thấy hoa mắt, chóng mặt, mắt tối sầm và sau đó không nhận thức được xung quanh, gây ra bởi dòng máu đến não bị giảm đột ngột. Phần lớn các trường hợp ngất là lành tính. Tuy nhiên, ngất có thể là dấu hiệu của một bệnh lý tiềm ẩn đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Thống kê cho thấy những bệnh nhân bị ngất không rõ nguyên nhân có tỉ lệ tử vong sau 1 năm là 6% và đột tử là 4%, những bệnh nhân bị ngất do nguyên nhân tim mạch thì có tỉ lệ tử vong sau 1 năm từ 18% đến 33% và đột tử là 24%.

Ngất là một rối loạn phổ biến, các công trình theo dõi lâu dài cho thấy gần phân nửa dân số sẽ có 1 lần bị ngất trong suốt cuộc đời và có khoảng 3% số bệnh nhân nhập khoa cấp cứu vì ngất.

Nguyên nhân gây ngất

Có nhiều nguyên nhân gây ngất, phần lớn thuộc 3 nhóm sau đây:

  • Ngất do phản xạ thần kinh phó giao cảm: thường gặp nhất (chiếm khoảng 20 – 40% các trường hợp ngất) và lành tính. Nó có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp ở người trẻ và xảy ra trong một số tình huống đặc biệt như: đứng trước một đám đông, trong bầu không khí quá nóng, sợ hãi trước một thủ thuật gây đau như lấy máu xét nghiệm…

  • Ngất do thay đổi tư thế: xuất hiện khi thay đổi nhanh từ tư thế nằm hoặc ngồi sang đứng. Trong trường hợp này, huyết áp giảm đột ngột (huyết áp tâm thu giảm ≥ 20mmHg) khi bệnh nhân thay đổi nhanh tư thế. Các nguyên nhân có thể gây ra tình trạng tụt huyết áp này bao gồm: mất nước hoặc mất máu nhiều; dùng một số loại thuốc, đặt biệt là các thuốc điều trị cao huyết áp; uống rượu nhiều; một số bệnh lý như bệnh tiểu đường, bệnh parkinson…
  • Ngất do bệnh lý tim mạch: Xảy ra khi lượng máu bơm ra từ tim bị giảm đột ngột và tạm thời. Các nguyên nhân chính bao gồm rối loạn nhịp tim, bệnh tim thiếu máu cục bộ (thiếu máu cơ tim), bệnh van tim (hẹp van động mạch chủ, hẹp van 2 lá…), bệnh cơ tim (bệnh cơ tim phì đại…), các bất thường bẩm sinh của tim…

Ngoài ra, có khoảng 30% trường hợp ngất không tìm thấy nguyên nhân.

 

Biểu hiện của ngất thế nào?

Ngất điển hình trải qua 3 giai đoạn: giai đoạn tiền ngất, ngất thật sự và hồi phục.

Ở giai đoạn tiền ngất thường có các triệu chứng báo hiệu trước như là choáng váng, mắt tối sầm lại, thấy nhà cửa xung quanh quay cuồng, bệnh nhân cũng có thể có cảm giác buồn nôn và có khi nôn, mặt tái nhợt và toát mồ hôi lạnh. Các biểu hiện này nặng dần lên cho đến khi bệnh nhân mất ý thức và ngã xuống hoặc giảm dần nếu tình trạng thiếu máu não được điều chỉnh kịp thời, thường là khi bệnh nhân nằm xuống. Các tiền triệu này có thể giúp người bệnh có thời gian để nằm xuống tránh được các chấn thương do té ngã. Giai đoạn tiền ngất thường xảy ra rất nhanh hiếm khi quá 30 giây. Mức độ và thời gian kéo dài của tình trạng mất ý thức trong giai đoạn ngất thì khác nhau ở mỗi cá nhân, bệnh nhân có thể còn nhận biết môi trường xung quanh một phần hoặc hôn mê sâu. Thông thường bệnh nhân nằm yên, thở đều nhưng đôi khi có thể có giật cơ ở các chi hoặc ở mặt, giai đoạn này kéo dài từ vài giây đến vài phút. Khi bệnh nhân đã ở tư thế nằm ngang, da sẽ hồng lại, thở nhanh hơn, sâu hơn và dần dần tỉnh lại. Thường thì ý thức phục hồi ngay nhưng ở một số bệnh nhân vẫn còn cảm thấy yếu ớt và đứng dậy quá sớm có thể gây ra một cơn ngất khác. Một số trường hợp chẳng hạn như do rối loạn nhịp tim thoáng qua thì ngất có thể xảy ra đột ngột mà không có dấu hiệu báo trước và hoàn toàn không có triệu chứng gì khi tỉnh tại sau cơn ngất.

Có cần làm xét nghiệm để chẩn đoán ngất hay không?

Dựa trên việc hỏi bệnh và khám bệnh, Bác sỹ có thể cho làm thêm các xét nghiệm máu, điện tim, siêu âm tim… để xác định nguyên nhân gây ra ngất.

 

Có nên đi đến gặp Bác sỹ không?

Tất cả các trường hợp bị ngất xỉu nên đi tới Bác sỹ để khám và tìm nguyên nhân. Biết được lý do gì khiến bạn ngất xỉu có thể giúp ngăn chặn xảy ra một lần nữa. Mặc dù hầu hết các trường hợp ngất là không nghiêm trọng nhưng khi ngất có thể bị các chấn thương. Ngoài ra, trong một số trường hợp ngất là do một bệnh lý nguy hiểm có thể dẫn đến tử vong cần được chẩn đoán và điều trị sớm. Nói với bác sỹ những gì đã xảy ra trước, trong và sau khi ngất. Nếu ai đó ở bên bạn lúc bị ngất, người đó có thể kể lại cho bạn biết chuyện gì đã xảy ra. Các thông tin sau đây rất hữu ích:

  • Bạn đã làm gì trước khi bất tỉnh?
  • Bạn cảm thấy thế nào trước lúc bị ngất xỉu?
  • Bạn đã bất tỉnh bao lâu?
  • Bạn đã phục hồi tốt như thế nào?
  • Bạn đã từng bị ngất hay không?
  • Danh sách các loại thuốc bạn đang sử dụng?

Xử trí khi người khác bị ngất

Khi gặp một người bị ngất, cần tránh cho nạn nhân bị chấn thương và bảo đảm là nạn nhân vẫn đang tự thở. Nếu người bệnh không tự thở hoặc thở ngáp cá, tím tái… phải gọi ngay cấp cứu. Nếu tự thở được và không chấn thương, cần để bệnh nhân nằm dưới nền cứng và phẳng rồi từ từ nâng nhẹ chân lên cao, tuyệt đối không đỡ bệnh nhân dậy ngay.

Giữ bình tĩnh khi cố gắng giúp đỡ ai đó ngất xỉu.

  • Nếu nhận thấy ai đó sắp ngất, cố giữ và giúp bệnh nhân từ từ nằm xuống vì khi ngất nạn nhân không thể dùng tay bảo vệ mình lúc ngã. Giúp nạn nhân không bị va đập với mặt đất sẽ tránh được chấn thương đầu hay những chấn thương nghiêm trọng khác.
  • Đặt nạn nhân nằm ngửa, vỗ hay lay nhẹ người bị nạn để biết liệu họ có đang phục hồi ý thức hay chưa. Trong hầu hết trường hợp, người ngất xỉu có thể nhanh chóng khôi phục ý thức (thường từ 20 giây đến 2 phút).
  • Khi ngất, nạn nhân ngã xuống và khi đó đầu nằm ngang tim. Ở tư thế này, việc tim bơm máu lên não dễ dàng hơn. Do đó, sự phục hồi cũng có thể đến đột ngột như khi bị ngất.

Giúp nạn nhân nghỉ ngơi khi tỉnh lại: Nới lỏng quần áo (như cổ áo hay cà vạt…), cho nạn nhân tiếp tục nằm nghỉ nơi yên tĩnh, thoáng mát. Nếu sự việc xảy ra ở nơi công cộng, đám đông tò mò thường tập trung xung quanh, hãy yêu cầu mọi người lùi lại trừ khi họ thật sự có thể giúp đỡ.

  • Đừng để nạn nhân đứng dậy quá nhanh. Hãy động viên họ nằm thêm một vài phút nữa, tạo điều kiện để não được cấp máu đầy đủ. Đứng dậy quá nhanh có thể khiến nạn nhân ngất xỉu trở lại.
  • Khi nạn nhân đã tỉnh táo, ổn định và có thể nuốt được, hãy cung cấp nước hoặc thức ăn, nhằm hỗ trợ phục hồi cho nạn nhân. Mất nước và hạ đường huyết (lượng đường trong máu thấp) là những rối loạn phổ biến góp phần gây ngất xỉu.
  • Nếu nạn nhân bị chấn thương đầu hoặc có triệu chứng như khó thở, đau ngực, đau đầu nhiều, co giật hoặc có bệnh tim mạch, có thai… nên gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến ngay các cơ sở y tế để theo dõi và điều trị.

Nếu nạn nhân chậm hoặc không hồi tỉnh: Gọi hoặc nhờ người khác gọi ngay cấp cứu. Giữ bình tĩnh và kiểm soát tình hình, có thể làm nên tất cả sự khác biệt.

Xử trí tình huống tự bị ngất

Học cách nhận biết dấu hiệu sắp bị ngất. Điều tốt nhất có thể làm khi biết bản thân dễ bị ngất là học cách nhận biết các dấu hiệu. Khi đó, hãy giữ sổ tay hoặc nhật ký ghi chép về những triệu chứng của chính bạn. Nếu biết trước bản thân sắp xỉu, bạn có thể thực hiện những biện pháp đề phòng thích hợp và tránh được những chấn thương nghiêm trọng. Dấu hiệu cho thấy có khả năng bạn sắp xỉu bao gồm: buồn nôn, chóng mặt, cảm giác xây xẫm, thấy những đốm đen hay trắng, mờ mắt, cảm thấy rất nóng hoặc đổ mồ hôi, bao tử khó chịu…

Tìm nơi nào đó nằm xuống nếu có cảm giác sắp ngất. Nâng chân, tạo điều kiện để máu lên não. Nếu không thể nằm, ngồi xuống và đặt đầu giữa hai gối. Nghỉ tĩnh từ 10 – 15 phút.

Thở sâu. Hít sâu bằng mũi và thở ra bằng miệng. Điều này cũng giúp bạn bình tâm hơn.

Gọi giúp đỡ. Gọi giúp đỡ là việc nên làm, bởi nó cảnh báo người khác về tình trạng của bạn. Họ có thể giữ bạn khi ngã, đặt bạn ở tư thế giúp cho việc hồi phục và gọi bác sĩ khi cần thiết.

Cố giữ an toàn khi bị ngất. Nếu nhận thấy sắp ngất, việc tránh xa những mối nguy hiểm tiềm ẩn và tối thiểu hóa độ nghiêm trọng của cơn ngất là vô cùng quan trọng. Chẳng hạn như đưa bản thân về vị trí có thể tránh các vật sắc nhọn khi té…

 

Thực hiện các bước phòng tránh để không bị ngất trong tương lai

Trong một số trường hợp, ngất có thể phòng bằng cách thực hiện biện pháp ngăn ngừa và tránh yếu tố có thể khơi mào tình trạng ngất xỉu. Các bước phòng tránh bao gồm:

  • Duy trì tình trạng đủ nước và ăn thường xuyên: Duy trì tình trạng đủ nước bằng cách uống nhiều nước và chất lỏng khác. Điều này rất quan trọng, đặc biệt là trong trong ngày nắng nóng. Cùng với ăn thường xuyên, thực đơn tốt cho sức khỏe có thể cải thiện cảm giác chóng mặt và đuối sức do đói.
  • Tránh tình huống căng thẳng: Với một số người, ngất xỉu bắt nguồn từ những tình huống căng thẳng, buồn hay lo lắng. Do đó, giữ bình tĩnh bằng cách tránh những tình huống trên là việc quan trọng cần làm.
  • Tránh rượu bia và thuốc lá: Chúng chứa nhiều độc chất không tốt cho sức khỏe nói chung và gây ngất xỉu ở một số người.
  • Tránh thay đổi tư thế nhanh: Ngất xỉu đôi khi bắt nguồn từ việc di chuyển đột ngột như đứng dậy quá nhanh từ tư thế ngồi hoặc nằm. Hãy đứng dậy từ từ và nếu có thể, vịn vào vật chắc chắn nào đó để giữ thăng bằng.

BS CKII Nguyễn Quang Dũng

Trưởng khoa Cấp cứu, Bệnh viện Nguyễn Tri Phương

Theo Tạp chí Sức Khỏe – khoe24h.vn